Esta materia pretende dotar ao alumno/a de unha serie de coñecementos e recursos que lle faciliten a xestión de procesos clínicos que cursen con dor e discapacidade, desde un enfoque holístico baseado na neurofisiología e no razoamento clínico.
Competencias do título
Código
Competencias / Resultados do título
Resultados de aprendizaxe
Resultados de aprendizaxe
Competencias / Resultados do título
Profundizar no coñecemento de aspectos neurofisiolóxicos e fisiopatolóxicos relacionados coa dor, e ser capaz de identificar os distintos tipos de dor presentes no contexto clínico, así como as súas consecuencias, dende un punto de vista sensitivo-perceptivo-motriz
A1 A2 A3 A5 A7 A11 A12 A19
B2 B3 B4
C1 C4
Comprender o papel do sistema neuroconectivo como fonte de dor, e analizar a súa contribuición ás en distintos procesos que cursan con disfuncións músculo-esqueléticas, e que afectan ó movimento e/ou a postura
A1 A2 A3 A5 A7 A8 A11 A12
B1 B2 B3 B4 B5
C3 C6
Adquirir os coñecementos básicos para facer unha evaluación dos trastornos neurodinámicos do sistema neuroconectivo na extremidade inferior
A1 A2 A3 A4 A5 A6 A7 A8 A9 A11 A12 A15 A19
B2 B3 B4
C9
Coñecer o concepto e as bases que sustentan a Fisioterapia Manual Osteopatica Visceral e adquirir os coñecementos e destrezas básicas, para desenrrolar unha exploración e tratamento manual do sistema visceral, dende un punto de vista fisioterápico
A1 A2 A3 A4 A5 A7 A8 A11 A12 A15
B2 B3 B4
C4
Entender o papel da resposta inflamatoria e da estimulación mecánica nos procesos de reparación/rexeneración tisular, e identificar as súas distintas fases
A1 A2 A3 A7 A11 A12
B1 B2 B3 B4 B5
C6 C7
Coñecer os mecanismos de acción, indicacions/contraindicacions, e ser capaz de aplicar a técnica de masaxe de fricción transverso profundo e crochetage mioaponeurótico, en lesions/disfuncions dos texidos brandos
A2 A3 A4 A7 A8 A11 A12
B2 B3
C9
Adquirir unha visión contemporánea e holística da organización estructural e funcional do sistema neuro-músculo-esquelético, resaltando o papel do texido conectivo e fascial
A1 A2 A3 A5 A11 A12
B1 B2 B4
C4 C6
Potenciar as habilidades palpativas que permitan o alumno/a realizar unha evaluación cualitativa do estado de tensión/rixidez dos texidos brandos, e ser capaz de aplicar técnicas miofasciáis básicas nos trastornos de mobilidade do texido conectivo e miofascial.
A1 A2 A3 A4 A5 A8 A9 A11 A12
B2
C9
Contidos
Temas
Subtemas
MODULO 1: DOR
APARTADO TEÓRICO
1.1. Defincions de dor
1.2. Aspectos multidimensionales da dor
1.3. Tipos de dor e características
1.4. Neurofisioloxía
1.5. Inflamación e dor
1.6. Fisiopatoloxía: dor crónico
1.7. Dor e disfunción somato-motora
1.8. Cuestinoarios e sistemas de evaluación da dor
APARTADO TEÓRICO
1.3.1. Superficial/Periférico Vs Central/Profundo
1.3.2. Agudo Vs Crónico
1.3.3. Somático Vs Visceral
1.3.4. Local Vs Proxectado/Referido/Irradiado
1.3.5. Nociceptivo Vs Non nociceptivo/Neuropático
1.3.6. Físico Vs Psicóxeno
1.4.1. Terminacions nerviosas libres e vías aferentes primarias
1.4.2. Médula espinal: actividade reflexa. Vías ascendentes de 2º e 3º orden
1.4.3. Neuromatriz da dor
1.6.1. Factores contribuintes
1.6.2. Mecanismos neuromoduladores da dor
1.7.1. Control motor e dor
MODULO 2: SISTEMA NEUROCONECTIVO. CONTRiBUCIÓN NOS PROCESOS DE DOR E DISFUNCIÓN
APARTADO TEÓRICO
2.1. Concepto de sistema neuroconectivo
2.2. Recordo anatomo-biomecánico do sistema neuroconectivo
2.3. Sistema neuroconectivo: funcions
2.4. Neuromecánica e mecanosensibilidad
2.5. Postura e movemento humans
APARTADO PRÁCTICO
2.1. Evaluación dos trastornos neuromecánicos aplicados ó segmento inferior
2.1.1. Compoñentes
2.1.2. Comunicación interneuronal e con outras células: neurotransmisores e neuropéptidos
2.2.1. Meninges e glía
2.2.2. Epineuro, perineuro, endoneuro
2.3.1. Somatosensitiva
2.3.2. Neuroprotectora: lesions por estrés repetitivo, nervio e neuroinflamación
2.4.1. Comportamento do sistema nervioso ante cargas mecánicas
2.5.1. Definición de postura e actitude postural
2.5.2. Elementos que intervieñen no mantemento e regulación postural: sistema visual, vestibular, captores podais, ATM e información propio-interoceptiva
2.5.3. Concepto de percepción háptica e relación coa postura
APARTADO PRÁCTICO
2.1.1. Modelo de exploración neuro-ortopédica
2.1.2. Papel do sistema neuroconectivo na postura e o movemiento: patrons posturais neuro-protectores
2.1.3. Slump test e Lasegue
2.1.4. Exploración da mecanosensibilidade do plexo lumbo-sacro: zonas de conflicto
2.1.5. Exploración da mecanosensibilidade do plexo lumbar: zonas de conflicto
MODULO 3: FISIOTERAPIA MANUAL E OSTEOPÁTICA DO SISTEMA VISCERAL
APARTADO TEÓRICO
3.1. Introducción á Fisioterapia Manual e Osteopática Visceral
3.2. Dor referido ou visceral
3.3. Anatomía descriptiva da cavidade abdominal
3.4. Vascularización da cavidade abdomino-pélvica
3.5. Inervación autonómica visceral
3.6. Fisioloxía do movemento visceral
3.7. Patoloxía visceral
3.8. Exploración Fisio-osteopática do sistema visceral
3.9. Tratamento Fisio-osteopático do sistema visceral
APARTADO PRÁCTICO
3.1. Anatomía topográfica do sistema visceral: cavidade abdominal
3.2. Proposta de valoración do sistema visceral
3.3. Procedementos básicos de terapia manual sobre o sistema visceral
APARTADO TEÓRICO
3.2.1. Características
3.2.2. Bases neurofisiolóxicas e estructuraies da dor visceral
3.2.3. Consecuencias da dor visceral no sistema neuromúsculo-esquelético
3.3.1. Xeneralidades
3.3.2. Peritoneo, cavidad peritoneal, órganos/vísceras peritoneales e extraperitoneais
3.3.3. Elementos de relación/suspensión de órganos/vísceras
3.3.4. Anatomía descriptiva: fígado/vesícula biliar, esófago/estómago, intestino delgado/groso, páncreas, bazo, ríles
3.4.1. Vascularización arterial
3.4.2. Vascularización venosa
3.5.1. Inervación simpática
3.5.2. Inervación parasimpática
3.6.1. Motricidade, movilidade, motilidade
3.7.1. Semioloxía clínica dás disfuncions hepato-biliares, gastro-duodenais, intestinais, pancreáticas e renais
3.9.1. Obxetivos, indicacions y contraindicacions
APARTADO PRÁCTICO
3.1.1. Puntos de proxección e referencia. Representación na superficie
3.2.1. Anamnesis, inspección, palpación, probas especias
MODULO 4: FISIOTERAPIA MANUAL (MASAXE DE FRICCIÓN TRANSVERSA PROFUNDA E CROCHETAGE MIOAPONEUROTICO) NA ABORDAXE DAS LESIONS DO TEXIDO CONECTIVO E MIOCONECTIVO
APARTADO TEÓRICO
4.1. Resposta inflamatoria
4.2. Reparación Vs Regeneración tisular
4.3. Mecanotransducción e mecanorregulación na rexeneración tisular
4.4. Masaxe de fricción transversa profunda (Cyriax)
4.5. Crochetage mioaponeurótico (Ganchos)
APARTADO PRÁCTICO
4.1. Aplicación práctica da tecnica de masaxe de fricción transversa profunda (Cyriax)
4.2. Aplicación práctica da tecnica de Crochetage mioaponeurótico
APARTADO TEÓRICO
4.1.1. Concepto. Signos e síntomas
4.1.2. Fases da resposta inflamatoria e características clínicas
4.1.3. Resposta celular: plaquetas, células endoteliais, neutrófilos, macrófagos e monocitos, linfocitos, fibroblastos, mastocitos, neuronas
4.2.1. Concepto de reparación Vs rexeneración
4.2.2. Rexeneración mioconectiva: aspectos a ter en conta
4.3.1. Concepto de mecanotransducción e mecanorregulación en bioloxía
4.3.2. Implicaciones en Fisioterapia no ámbito clínico
4.4.1. Definición
4.4.2. Mecanismos de acción
4.4.3. Metodoloxía de aplicación
4.4.4. Indicaciones e contraindicaciones
*Os datos que aparecen na táboa de planificación son de carácter orientativo, considerando a heteroxeneidade do alumnado
Metodoloxías
Metodoloxías
Descrición
Análise de fontes documentais
A/o alumn@ empregará documentos audiovisuais e/ou bibliográficos (fundamentalmente artigos científicos) aportados polos docentes e/ou que el/ela mismo buscarán e seleccionaran. O obxetivo da súa análise será reforzar e/ou comprementar aspectos básicos da materia, traballando ó mismo tempo sobre a capacidades para integrar coñecementos científicos de carácter avanzado
Glosario
Cada alumn@ completará un glosario específico da asignatura. O mesmo, recollerá aqueles términos que se consideren relevantes e/ou novedosos en cada un dos módulos.
Proba obxectiva
Realizarase unha proba escrita na que se poderán incluir preguntas tipo test de resposta múltiple, preguntas de resposta corta, e/ou casos clínicos para desenvolver unha ou varias partes do proceso de atención en fisioterapia.
Para superar esta prueba y que pueda hacer media en la nota final, la puntuación de la prueba deberá ser como mínimo de 5 sobre 10
Cada una de las partes de la prueba podrán tener un tiempo máximo para contestarlas.
Para superar esta proba e que poida facer media na nota final, a puntuación da proba deberá ser como mínimo de 5 sobre 10
Cada unha das partes da proba podería ter un tempo máximo para a súa contestación
Prácticas de laboratorio
Realizaranse actividades de caracter práctico dirixidas fundamentalmente á adquisión das habilidades e metodoloxías que reforcen/complementen os contidos abordados durante as sesiones maxistrais. Será obrigado a asistencia coa uniforme clínica.
Proba práctica
A proba constará de 2 preguntas/persoa e se levará a cabo por parellas, en modo de simulación, actuando un dos alumnos como Fisioterapeuta e o outro como paciente. O tempo máximo de execución para cada pregunta será de 5 minutos.
Actividades iniciais
A través destas actividades iniciais tratarase de identificar as competencias, intereses e motivaciones do/a alumn@ co obxetivo de facilitar o proceso de aprendizaxe. Presentarase a proposta académica recollida na asignatura, recomendacions, a súa metodoloxía de evaluación e todos aqueles aspectos fundamentais para o desenrrolo e cursado da misma
Estudo de casos
De forma individual ou grupal, e ante a descripción dunha situación específica plantexada na clase, desenvolverase un proceso de analise, discusión e razoamento, que favorezca a comprensión e integración dos contidos abordados durante a asignatura.
Sesión maxistral
A docencia expositiva da materia levarase a cabo mediante esta metodoloxía. Iranse presentando os contidos teóricos da asignatura mediante exposición oral, de forma secuencial e co apoio de material audiovisual. Durante estas clases, será frecuente a interacción do docente co grupo de alumnos/as (precisarase participación activa para elo)
Atención personalizada
Metodoloxías
Prácticas de laboratorio
Proba práctica
Sesión maxistral
Análise de fontes documentais
Proba obxectiva
Estudo de casos
Descrición
Durante as sesions maxistrales e nas prácticas de laboratorio recomendase o plantexamento "in situ" de cuestions/dúbidas por parte dos alumnos/as (a participación e iniciativa é un elemento que terse en conta durante todo o proceso de evaluación continuada).
A tutoría presencial /ou virtual estarán abertas para resolver cuestions puntuais e individuais durante o proceso de estudio de cada un dos módulos
Avaliación
Metodoloxías
Competencias / Resultados
Descrición
Cualificación
Prácticas de laboratorio
A1 A2 A3 A4 A5 A7 A8 A9 A11 A12 C7 C9
Si ben a asistencia ás praticas non será obrigatoria, a ausencia do alumno/a se terá en conta, ó igual que se evaluará a participación e iniciativa mostrada durante as clases (evaluación continua)
2
Proba práctica
A2 A3 A5 A8 A11 A12 C1 C7 C9
O exame práctico farase por parellas, desarrollando un exercicio de simulación en cada unha das 2 preguntas que se formularán por cada alumn@, tendo un máximo de 10 minutos/persoa para realizar a proba completa.
Os contidos abordados ó longo das clases maxistrais evaluaranse a través da proba obxetiva. Así mesmo, poderán ser evaluados durante o transcurso da proba prática. Se ben a asistencia as sesions maxistrais non será obrigatoria, a ausencia do alumno/a terase en conta, ó igual que se evaluará a participación e iniciativa mostrada durante as clases (evaluación continua)
2
Análise de fontes documentais
A1 A2 A7 A11 A12 C2 C3 C4 C6 C7
Evaluarase a presentación en tempo e forma, así como a calidade dos contidos dos traballos de analise documental que se faciliten durante o transcurso da Asignatura (Evaluación continua). Cada un dos traballos analizados por grupos o ben individualmente, consideraranse contidos evaluables na proba obxetiva e/ou práctica.
6
Proba obxectiva
A1 A2 A3 A5 A7 A8 A11 C1 C7
Levarase a cabo un exame onde se incluirán 30 preguntas tipo test, 5 de resposta curta e un caso clínico a desenrrolar. A duración da mesma será limitada
50
Estudo de casos
A1 A2 A4 A5 A6 A7 A9 A11 A12 A19
Evaluaráse a resolución dunha situación clínica plantexada, presentada de forma escrita individual ou grupalmente a través da plataforma moodle, na que se poña de manifiesto a integración dos contenidos abordados na asignatura, e a capacidade de razoamento clínico. A nota integraráse dentro da evaluación continuada.
10
Observacións avaliación
Para superar a asignatura, o alumno/a tera a lo menos unha puntuación de 5 en cada unha das partes que se evalúan (na proba obxetiva, que supon un 50% da nota final, e na prática, 30% da nota final), facéndose unha media ponderada de ambas. A ésta se lle sumará a evaluación continuada, que terá un valor do 20% da nota final. Na evaluación continuada se terá en conta a participación, iniciativa, interese e presentación dos traballos/actividades solicitadas durante toda a asignatura.
As porcentaxes asignadas a cada proba poden sufrir pequenas modificacións dun curso a outro con respecto á memoria verificada en función das necesidades da materia; con todo o exame teórico-práctico non terá un valor menor ao 80% e a avaliación continuada non superará o 20%.
Nos casos onde se detecte plaxio nalguna das tarefas plantexadas polo profesoradopara a avaliación da asignatura, o/a estudante será cualificado con “suspenso” (nota numérica 0) na convocatoria correspondente do curso académico, tanto se a comisión da falta se produce na primeira oportunidade como na segunda. Para isto, procederase a modificar a súa cualificación na acta de primeira oportunidade, se fose necesario.
Fontes de información
Bibliografía básica
Boyling, J. D. y Jull, G. A. Grieve. (2006). Terapia manual contemporánea. Barcelona. Elsevier
Wu, Z., et al. (2020). Analysis of biomechanical properties of the lumbar extensor myofascia in elderly patients with chronic low back pain and that in healthy people. Hindawi. https://doi.org/10.1155/2020/7649157
Serra, J. (2007). Concepto de dolor neuropático (En: Catafau, S. Tratado de dolor neuropático). Madrid. Panamericana
Joseph, M.F, Taft, K., Moskwa, M., Denegar, C.R. (2012). Deep friction massage to treat tendinopathy: a systematic review of a classic treatment in the face of a new paradigm of understanding. Journal of Sport Rehabilitation. 2012; 21: 343-353
Bielefeldt, D., Gebhart, G.F. (2007). Dolor visceral: mecanismos básicos. (En: McMahon, S.B. Koltzenburg, M. Tratado del dolor). Madrid. Elsevier
Galea, M. (2006). Efecto del dolor sobre el control motor (En: Boyling, F.D., Jull, G.A. Grieve). Barcelona. Elsevier
Ajimsha, M.S., Al-Mudahka, N.R., Al-Madzhar, J.A. (2014). Effectiveness of myofascial release: systematic review of randomized controlled trials. Journal of Bodywork & Movement Therapies. 2014; http://dx.doi.org/10.1016/j.jbmt.2014.06.001
Patiño Núñez, S. (2016). Fisioterapia en el abordaje del tejido conectivo y fascial. Terapia de inducción miofascial. Masaje de fricción transverso profundo (Cyriax). Fibrolisis diacutánea.. Madrid. Panamericana
Cyriax, J. (2005). Lesiones de ligamentos, tendones, cartílagos y músculos.. Madrid. Marbán
Wright, A., Zusman, M. (). M. Neurofisiología y modulación del dolor. (En: Boyling, F.D., Jull, G.A. Grieve). Barcelona. Elsevier
Farmer, A.D., Aziz, Q. (2014). Mechanism of visceral pain in health and functional gastrointestinal disorders. Scandinavian Journal of Pain. 2014; 5: 51-60
Zamorano, E. (2013). Movilización neuromeníngea. Tratamiento de los trastornos mecanosensitivos del sistema nervioso. Madrid. Panamericana
Vleeming, A., Mooney, V., Stoeckart, R. (2008). Movimiento, estabilidad y dolor lumbo-pélvico.Integración de la investigación con el tratamiento.. Madrid. Elsevier
McKenney, K., Elder, S.A., Elder, C. (2013). Myofascial release as a treatment for orthopaedic conditions: a systematic review. Journal of Athletic Training. 2013; 48 (4): 522-527
McKenney, K., Elder, S.A., Elder, C. (2013). Myofascial release as a treatment for orthopaedic conditions: a systematic review. Journal of Athletic Training. 2013; 48 (4): 522-527
McCrory, P., Bell, S., Bradshaw, C. (2002). Nerve Entrapments of the lower leg, ankle and foot in sport. . Sports Med. 32 (6): 371-391
Shacklock, M. (2007). Neurodinamia clínica. Un nuevo sistema de tratamiento múculo-esquelético.. Madrid. Elsevier
Enriquez-Blanco, H., Schneider, R., Rodríguez, J (2010). Síndrome de intestino irritable y otros trastornos relacionados. Fundamentos biopsicosociales.. México. Panamericana
Serra, J. (2007). Teoría actuales de las sensaciones sensoriales somáticas (En: Catafau, S. Tratado de dolor neuropático). Madrid. Panamericana
Pilat, A. (2003). Terapias miofasciales. Aspectos y aplicaciones clínicas.. Madrid. McGraw-Hill. Interamericana
McHugh, M.P, Johnson, C.D., Morrison, R.H. (2012). The role of neural tension in hamstring flexibility. . Scand J Med Sci Sports. 2012; 22: 164–169
Willard, F. H., . Vleeming, A., Schuenke, M.D., Danneels, L., Schleip, L. (2012). The thoracolumbar fascia: anatomy, function and clinical considerations. . J. Anat 2012; 1-30
Bolton, P.S., Budgell, B. (2012). Visceral responses to spinal manipulation. Journal of Electromyography and Kinesiology. 2012; 22: 777-784
McMahon, S.B., Koltzenburg, M. (2007). Wall y Melzack. Tratado del dolor. . Madrid. Elsevier
Scott, A., Khan, K. M., Roberts, C.R. Cook, J. and Duronio, V (2004). What do we mean by the term ‘‘inflammation’’? A contemporary basic science update for sports medicine.. Br J Sports Med; 38:372–380
Bibliografía complementaria
Järvinen, T.A.H., Järvinen, T.L.N., Kääriäinen, M., Kalimo, H., and Järvinen, M. (2005). Muscle Injuries. Biology and treatment. . The American Journal of Sports Medicine; 33 (5): 745-764
Ingber, D. E. (2008). Tensegrity and mechanotransduction. . Journal of bodywork and movement therapies; 12: 198–200
Recomendacións
Materias que se recomenda ter cursado previamente
ANATOMÍA I E HISTOLOXÍA/651G01001
ANATOMÍA II/651G01002
FISIOLOXÍA/651G01003
CINESITERAPIA XERAL/651G01005
VALORACIÓN FUNCIONAL E PSICOSOCIAL/651G01007
BIOMECÁNICA/651G01009
FISIOTERAPIA MANUAL E OSTEOPÁTICA I/651G01014
FISIOTERAPIA NEUROLÓXICA E PSICOMOTRIZ/651G01016
Materias que se recomenda cursar simultaneamente
FISIOTERAPIA NAS ALTERACIÓNS ESTÁTICAS E DINÁMICAS DO RAQUIS/651G01015
Materias que continúan o temario
SEMIOLOXÍA CLÍNICA/651G01010
NUTRICIÓN E FISIOTERAPIA/651G01026
ESTANCIAS CLÍNICAS II/651G01036
Observacións
Para axudar a conseguir unha contorna inmediata sustentable e cumprir cos obxectivos estratéxicos do Plan Green Campus da Facultade de Fisioterapia, os traballos documentais que se realicen nesta materia poderanse solicitar tanto en formato papel como virtual ou soporte informático. De realizarse en papel, seguiranse na medida do posible as seguintes recomendacións xerais:
- Non se utilizarán plásticos.
- Realizaranse impresións a dobre cara.
- Empregarase papel reciclado.
- Evitarase a realización de borradores.
(*)A Guía docente é o documento onde se visualiza a proposta académica
da UDC. Este documento é público e non se pode modificar, salvo casos excepcionais baixo a revisión do
órgano competente dacordo coa normativa vixente que establece o proceso de elaboración de guías